Büyük Alanlarda Plankote ve Kübaj

Kübaj, iki yüzey arasındaki hacimdir: mevcut zemin ile proje kotu, ya da aynı sahada iki ayrı tarihte ölçülen zemin. Birinci durumda kazı ve dolgu miktarı, ikincisinde yapılan iş ve hakediş bulunur. Hesapta üç yaklaşım kullanılır:

• Kesit yöntemi. Alan belirli aralıklarla kesilir, her kesitte alan hesaplanır, kesitler arasında ortalama alan çarpılır. Yol ve uzun yapılarda yaygındır.
• Izgara (grid) yöntemi. Alan düzenli karelere bölünür, karelerin köşe kotları farkıyla hacim bulunur. Geniş ve nispeten düzgün sahalarda hızlıdır.
• Üçgen modeli. Ölçülen noktalardan düzensiz üçgenlerle yüzey kurulur, iki yüzeyin üçgen prizma farkı alınır. Eğimin sık değiştiği alanlarda ölçüm noktalarını en iyi kullanan yöntemdir.

BÖHHBÜY sayısal arazi modelini, çoğunlukla karesel düzenli grid ya da düzensiz üçgensel formdaki yükseklik verisi olarak tanımlar (m. 6). Yani hacim hesabının dayandığı yüzey, yönetmeliğin kendi tanımıyla uyumludur. Hangi yöntemin kullanılacağı sahaya ve sözleşmeye göre seçilir; aynı iki yüzeyi farklı yöntemlerle hesaplayan iki taraf farklı sonuç bulabilir, bu yüzden yöntem baştan yazılmalıdır.

Detay ve yükseklik noktaları takeometre, GNSS ya da LİDAR ile alınır (BÖHHBÜY m. 45). Yönetmelik, yükseklik eğrisi için hektar başına en az 25 nokta ister ve nokta sayısını ölçeğe ve eğime göre idarenin belirlemesine bırakır; hacim işinde bu genellikle asgari değerdir ve nokta yoğunluğu arazinin değişkenliğine göre artırılır. Detay noktalarında yatay konum ve yükseklik doğruluğu 7 cm'den iyi olmalıdır (m. 46). Doğruluğun neden önemli olduğunu bir hesap gösterir: bir hektarlık alanda ortalama 10 cm'lik yükseklik hatası 1.000 metreküp hacim farkı demektir. Yönetmelik ayrıca eğrilerden okunan yüksekliklerin, iki kontrol noktası arasında alınan kesit ölçüleriyle karşılaştırılmasını ister (m. 93). Hacim işlerinde bu kontrol, hesabın dayandığı yüzeyi sınamanın doğal yoludur.

Hacim hesabında en sık yapılan teknik hata, bitki örtüsünü ve yapıları da içeren yüzeyle çalışmaktır. BÖHHBÜY sayısal arazi modelini insan yapısı detaylar ve bitki örtüsü çıkarılmış çıplak arazi yüzeyi, sayısal yüzey modelini ise bunları dahil eden yüzey olarak ayırır (m. 6). Kazı hacmi çıplak zemine göre hesaplanır; ağaç ya da yığın üzerinden alınan yükseklikler hacmi şişirir. Hava fotoğrafı ya da LİDAR ile geniş alan taranıyorsa, zemin noktalarının ayıklanması ve bu ayıklamanın saha ölçüsüyle kontrol edilmesi hesabın en kritik adımıdır. Yönetmelik fotogrametrik üretimde metrik hava kamerası ve en az C3 derece ağ doğruluğunda yer kontrol noktası ister (m. 51); bu şart yüzeyin yatay ve düşey olarak sağlam bir ağa bağlanmasını sağlar.

İş sürerken kazı ve dolgu miktarı belirli aralıklarla yeniden ölçülür; yeni yüzey ile bir önceki yüzey karşılaştırılır. Hakedişe esas hacmin hangi yöntemle, hangi nokta yoğunluğuyla ve hangi referansla hesaplanacağı sözleşme ya da şartnamede yazar; yazmıyorsa ilk ölçümden önce taraflarca kararlaştırılmalıdır. Toprağın kazıldıktan sonra hacim değiştirdiği (kabarma) ve sıkıştırıldığında yeniden değiştiği için, taşıma ve dolgu hesabında ayrıca katsayı kullanılır; bu katsayıyı ölçüm değil zemin ve işin niteliği belirler.

Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hafriyat işlemlerinde kazıdan çıkacak toprak miktarı ile dolgu hacimlerinin eşitlenecek şekilde planlanmasını ve toprağın öncelikle faaliyet alanı içinde değerlendirilmesini ister (m. 14). Kazı fazlası toprak belediyenin gösterdiği ve izin verdiği tesislere götürülür (m. 13). Kübaj çalışması bu yüzden yalnız maliyet hesabı değildir: ne kadar toprağın sahadan çıkacağını ve bunun için hangi izinlerin gerektiğini de ortaya koyar. Yönetmeliğin sonraki değişiklikleri için güncel metne bakılmalıdır.