Kazı ve Kot Takibi

Fazla kazı iki yönden pahalıdır: gereğinden çok hafriyat taşınır ve sonra aradaki boşluk dolguyla kapatılır. Üzerine yapı oturacak zeminde fazla kazı, bozulmamış zemini bozmak anlamına da gelebilir; Genel Teknik Şartname, yapının oturacağı kazı tabanının yük taşıma kabiliyetini azaltacak biçimde örselenmemesini ister (Y-3, madde 3.3.3-g). Az kazı ise temel altı kotuna ulaşılmadan beton dökülmesine yol açar ve sonradan düzeltilmesi zordur. Kot takibi, bu iki hatanın arasında kalan dar aralığı sahada görünür kılar.

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, ilgili idareden yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı ya da kazı izni alınmadan tabii zeminde kazı veya dolgu yapılamayacağını belirtir (Madde 5, fıkra 23). Ruhsatlı yapıda ruhsat eki projeye aykırı olarak bodrum katları açığa çıkaracak kazı ve tesviye de yasaktır (fıkra 24). Yani kazı hem izne hem de projedeki kota bağlıdır. “Kırmızı kot” olarak tanımlanan yol kotu, plana göre kat adedinin dayanağıdır (Madde 4); yapının bu kota göre oturması ayrı bir kontrol konusudur.

Yapı denetimi kapsamındaki ya da fenni mesul bulunan yapılarda, yapım aşamalarında yapı yerinde bulunması gereken fenni mesullerin yapı denetim defterine işlediği işler arasında aplikasyon ile hafriyat ve zemin hazırlama ve temel inşaatının tamamlanması da sayılır (İmar Yönetmeliği, Madde 68). Kot ölçüsü bu defter kayıtlarının somut dayanağı olabilir; ama imzayı atacak kişiyi belirleyen proje sözleşmesi ve ruhsat bilgileridir, ölçüm hizmeti bunun yerine geçmez.

Kot ölçüsü sahada çukurun içinde ya da kenarında yapılır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, kazıya başlamadan önce kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceğinin araştırılmasını, yer altı kabloları, gaz, su ve kanalizasyon hatlarının yerlerinin belirlenmesini ister; kazı işlerinin işveren tarafından görevlendirilen ehil kişi gözetiminde yapılmasını, uygun şev açısı veya statik hesabı yapılmış destek kullanılmasını da şart koşar. Kazı çukuruna inecek ölçüm elemanı bu düzenlemelerin dışında değildir. Çalışma alanına güvenli giriş-çıkış yoksa ya da şev tehlikeliyse ölçü, kot kuru ve güvenli bir noktadan, gerekirse güvenli bir noktaya kurulan ayrı bir referanstan alınır.

İş başında projedeki kazı kotları ve temel altı kotları öğrenilir; sahaya, kazıdan etkilenmeyecek yerlerde kot referans noktaları (röper) kurulur. Her ölçümde önce bu noktaların birbirine göre kontrolü yapılır. Sonra kazı tabanında ağ ya da kesit noktalarının kotu okunur ve proje kotuyla karşılaştırılır. Fark, fazla ya da eksik kazı olarak işaretlenir ve çıkan sapma hemen şantiye sorumlusuna iletilir. Ölçüm sıklığı kazının hızına ve kot hassasiyetine göre belirlenir: büyük bir platform kazısında haftalık, temel altı kotuna yaklaşılırken günlük ya da her kazı sonrasında ölçmek gerekebilir.

Dolgu işlerinde de aynı mantık geçerlidir. Genel Teknik Şartname, dolgunun 30 cm'lik yatay tabakalar halinde serilip sıkıştırılmasını esas alır (madde 3.3.4-e); her tabakanın üst kotu ve bitmiş yüzey kotu ölçüyle kontrol edilir. Sıkıştırma deneyi ayrı bir laboratuvar işidir, ölçü kotun doğruluğuna cevap verir.

• Kot referansı bir kez kurulur, her ölçümde başka bir noktadan değil aynı referanstan başlanır.
• Referans noktaları kazı, iş makinesi ve nakliye yolundan uzakta, oturma yapmayacak zeminde seçilir.
• Ölçü aletleri kalibrasyonlu olmalı; kot kapanışı yani ölçünün başladığı noktaya dönüşü gözlenmelidir.
• Ölçü tarihi, saati ve kullanılan referans her kayıtta yazılır; sonradan ihtilaf çıkarsa hangi ölçünün hangi duruma ait olduğu belli olur.

Harita üretiminin teknik esasları Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği'nde düzenlenir; mühendislik ölçmesi konusunda ise meslek odası HKMO'nun duyuru ve yayınlarına bakılabilir. Şantiye kot ölçüsünde istenen hassasiyet işin türüne göre sözleşme ve projeden gelir; bu sayfada sabit bir tolerans rakamı vermiyoruz.